Vcudun yap ta hcreler.
Btn canllar hcrelerden oluur. Dnyadaki canllarn birou tek hcrelidir. Bitkiler, hayvanlar ve insanlar ise ok hcreli. Bilim insanlar dnyamzdaki yaamn yaklak 3.5 milyar yl nce tek hcreli canllarla baladn dnyorlar. Daha byk ve ok daha gelimi olan hcre tiplerinin yarm milyar yl sonra ortaya ktn belirtiyorlar. Birok hcrenin bir araya gelmesiyle oluan canllarn da daha yeni bir olgu olduunu sylyorlar.


Vcudumuzdaki hcrelerin hemen hepsinde baz ortak yaplar vardr. Bunlar bir zarn evreledii ou sv olan hcre gvdesi iinde yer alrlar.
Hcrelerdeki organellerin ayr grevleri vardr. Kimisi enerji retirken kimisi tamaclk yapar. ekirdek genetik ifrelerin sakland DNAnn bulunduu yerdir.
Hem farkl hem ayn
Vcudumuzdaki trilyonlarca hcre, bulunduklar organa hatta o organda yaptklar ie gre farkl zellikler gsterir. Kalp hcresi bu eitlilie gzel bir rnektir. Hi durmadan alan, gnlk yaantmzdaki tm ini klardan haberdar olup ona gre mesaisini ayarlayan, hizmetini hi aksatmayan kalbimiz, bir biriyle uyum iinde alan, ekli ve ilevi farkl yz milyarlarca hcreden oluur. Kiminin birinci grevi kaslp gevemek, kiminin elektrik akmn tamaktr. Bu hcrelerin hepsi bir araya gelip kalbi oluturur.
Farkllklarnn yan sra hcrelerimizin hepsinde ortak olan birok yapsal zellik vardr. Bunlarn banda hemen hemen hcrelerimizin hepsinde bulunan minik organlar gelir. Bunlara tpta kk organ anlamna gelen organel ad verilir.

Hnerli zar

Her hcrenin etrafn evreleyen bir zar vardr. ki tabakal olan bu zar protein ve ya molekllerinden oluur. Birinci grevi hcreyi d etkilerden korumaktr. Ayn zamanda hcrenin iinin darsyla ilikisini salar. Bu yap kat bir duvar deildir. i sv dolu olan bir balonu evreleyen incecik, esnek ve geirgen bir zardr. Dardan ieri, ierden dar girmek baz maddeler iin ok kolay, bazlar iin daha zordur.
Baz molekller zel kaplardan girip karlar. Bu gei kanallarnn alp kapanmas kimyasal ve elektrik uyarlarla olur. Kimi maddeleri hcrenin dndan kapp ieri getirmek iin kepeler kullanlr. Kimilerinin tanmas zel kesecikler araclyla yaplr. Ksacas, hcreyi evreleyen bu marifetli zar organellerinin en nemlilerinden biridir.

i su doludur

Hcrenin gvdesinin byk blm sudan oluur. Kvam sudan biraz daha youn olan hcre iinde, idare merkezi, enerji santrali, retim yapan fabrika, artma tesisi, ulam iin yollar ve iini baaryla yapabilmesi iin gerekli olan dier organelleri bulunur. Koyu bir sv gibi olan hcre gvdesinde eitli hcre organlarn yerli yerinde tutan, gerektiinde hareket etmelerini salayan bir iskelet vardr. Ayrca hcrenin iinde, ou proteinden oluan bol sayda parack yzer.

ekirdek beyin

Hcrenin beyni denilebilecek ekirdek kre biiminde, etrafnda kendi duvar olan, korunmal bir organeldir. ekirdek korunmaldr nk, hcrenin ne olduunu ve nasl alacan belirleyen genetik ifrenin sakland DNA buradadr. ekirdek hcrenin gvdesindeki organellere talimat yollamak istedii zaman, DNAnn bir blmnn kopyas kartlr. Genetik kodun bir parasn tayan, RNA denilen bu molekl emir gtren ulak olarak grev yapar.

Protein retimi

Hcrede haberleme ve baka birok ilev, zel olarak retilen protein moleklleriyle yerine getirilir. Ribozom adl organel proteinlerin imal edildii atlyedir. Burada ekirdekten gelen RNAdaki genetik ifre tercme edilir. Proteinler bu plana gre yaplr. retilen protein, hcrenin dier yerlerine, gerekiyorsa komu hcreler veya baka organlara giderek ekirdein verdii talimat uygular. Protein yapm hayati nem tad iin hcrelerde ok sayda ribozom bulunur. Bazlarnda binlercesi vardr. 2009 ylnda Kimya Nobel dl ribozomun yapsn ve ileyiini bulan bilim insanna verildi.

Enerji santrali

Her alan ve reten canlda olduu gibi hcrenin de iini yapabilmesi iin enerjiye ihtiyac vardr. Mitokondri hcrenin enerji santraldr. Besinler mide ve barsaklarda sindirilip emildikten sonra kana geip karaciere giderler. Burada besinlerden elde edilen, gerekirse depolardan karlan glikoz hcrelere yakt ham maddesi olarak sunulur. Kanla hcreye ulaan oksijeni glikoza katan mitokondri, zincirleme bir ilemle enerji retir.
Ulatrma sistemi
Ksaca ER denilen bu kvrml organel, bir ehrin drt bir yanna giden yollar gibi, hcredeki tamacl salayan ulatrma sistemidir. En nemli grevi atlyelerde imal edilmi olan proteinleri alp hcrenin baka yerlerine ulatrmaktr.
Eer bir molekln hcrenin dna gnderilmesi gerekiyorsa, ERnin baka bir ubesi devreye girer. Proteini alr nce paketlenecei blme gtrr. Sonra gereken yere postalar.

Paketleme merkezi
lk bulan talyan doktorun adnn verildii Golgi blm hcrenin paketleme merkezidir. Hcrede retilen eitli maddeler, zellikle proteinlerin bir yerden dierine, veya darya gnderilmeden nce tasnif edilip paketlenmeleri gerekir. Bu ilem Golgi tarafndan yaplr.
Artma tesisi
1974de kefeden bilim adamna Nobel kazandran hcrenin artma tesisine lizozom denir. Hcrede ii bitmi, eskimi maddeleri iine alp eritir. Hcre dna atlmaya hazr hale getirir. Baz artklar atmaz, geri dntrp tekrar kullanlmalarn salar.
Bazen hcrenin kendisine zararl olacak zehirli maddeleri tp zararsz atk haline dntrr. Hcreyi mikroplar igal edecek olursa karlarnda bu marifetli organeli bulur. Hcre yalanp ldnde bu minik organn iindeki eritici maddeler dar szp, hcrenin cesedini eritip ortadan kaldrr.

Kesecikler
Hcrelerin ulatrmada kullandklar baka bir yntem de moleklleri keseciklerin iine koyup yollamaktr. Bazen dardan alnacak maddeler de bu kk torbalara koyulup tanr. Baz pleri atmak iin de ayn yntem kullanlr. 2013 ylnn Tp Nobeli hcredeki kesecik sisteminin nasl altn aydnlatan bilim adamna verildi.
Her organn hcresi zeldir
Hcrelerimizin ortak zelliklerinin yan sra farkllklar da vardr. Her organdaki hcre yapt ie gre kendine has zelliklere sahiptir. rnein kalp hcrelerinde bir dizi proteinden oluan kaslp geveyen blmler bulunur. Bu hcrelerin hi durmadan alabilmeleri iin bol miktarda enerjiye ihtiyalar vardr. Bunu iin de ok sayda santral (mitokondri) enerji retir.
Hcrelerin bulunduklar organa gre farkllamalarna bir dier rnek de barsak hcrelerini evreleyen zardr. Bu zar ok girintili kntl olduu iin daryla temas eden hcre yzey alan ok genilemi olur. Hcrenin iinde moleklleri tasnif eden ve besinlerin barsaktan kana tanmasn salayan sistemler de ok gelimitir. Bu zellikler besinlerin emiliminin hzl ve aksamadan yrmesini salar. Farkl hcrelerin kendilerine has zelliklerini ortaya koyan rnekleri oaltabiliriz.

Son sz:
Bundan 450 yl nce mikroskop ilk defa bir hcrenin grlmesini salad. Artk canl bir hcrenin ileyiini salayan protein molekllerini gsteren mikroskoplar yaplyor. Hcrelerin yapsn ve ilevini her geen gn daha iyi anlyoruz