Koku alma duyusu (veya olfaction) en nemli duyularmzdan biridir ve beynimizin duygu, hafza ve yaratcl etkileyen ksmnda yer alr. Koku alma duyusu 24 saat boyunca alr ve hibir zaman kapatlamayan tek duyudur. Vcudun ilk ve en tanmlayc deneme mekanizmasdr, bir ortamn iyi ya da kt olduunu annda deerlendirir.


nsanda koku duyusu, gnlk duygularn %75ini etkiler ve hafzada nemli bir rol oynar. nsan, 10,000in zerinde koku molekln birbirinden ayrt edebilir. Bu koku moleklleri, teneffs yoluyla burnun iine girer ve koku reseptrleriyle etkileime geer. Koku reseptrleri, bu bilgiyi beynimizin limbik sisteminde bulunan koku alma merkezine iletir. Limbik sistem, zamanda hafza ve duygular kontrol etmesinin yan sra itah, sinir sistemi, vcut scakl, stres seviyesi ve konsantrasyonu etkileyen hormonlarn salglanmasn kontrol eden hipofiz bezi ve hipotalamus alan ile balantldr. Koku alma sistemi beyinde yer aldndan, koku alma duyusu hafza, ruhsal durum, stres ve konsantrasyon ile yakndan ilikilidir.


Duygularn iletiimi koku ile yaplabilir. Kokunun ruhsal durum, hafza, duygular, e seimi, baklk sistemi ve hormonlar etkiledii ynnde iddialar da bulunmaktadr. Akademisyenler ve aratrmaclar, kokunun en basit tanmyla istekleri dorulayan bir ruh hali rettii ve bu yzden etkili olduu ynnde fikir birlii ierisindedirler.


Aristonun tanmlad be duyudan ikisi olan koku ve tat alma, kimyasal duyular olarak adlandrlr ve kimi zaman birbirinden ayr deil bir tek duyu olarak deerlendirilir. Aldmz tatlarn yaklak %80i aslnda koku alma duyumuz tarafndan ekillenir. Koku alma duyusu olmasayd sadece be tad alglayabilirdik: tatl, tuzlu, eki, ac ve baharatl. Bir yemein tadn ayn brakp sadece kokusunu deitirmek, lezzeti ile oynamak iin yeterlidir. Aslnda koku alma duyumuz aken daha kuvvetlidir.


Bir koku, havada genellikle ok dk konsantrasyonda znm bulunan ve koku alma duyumuzla alglayabildiimiz bir kimyasaldr.




Aratrmalardan elde edilen sonular:


Tm kokularn alglanmas nesneldir ve insann kltrel yapsna veya duygusal haline baldr.
nsann koku alma sistemi zaman ierisinde deiir ve hem kt hem iyi kokular, ok gl olmadklar durumlarda, belirlemekte zorlanr. Buna kokusal adaptasyon ad verilir ve bir kokuya ya da esansa adapte olmak iin genellikle bir saat gibi bir sre yeterlidir. rnein esanslandrlm bir ortamda alan insanlar genellikle bu esansa adapte olur ve kokusunu ayrt edemezken dardan bu ortama girenler kokuyu derhal ayrt edebilir.
almalar, fark edilebilir bir seviyede yaylm ho kokularn tketici isteklerini doruladn, iyeri retkenliini artrdn, ayrca da salk ve tbbi durumlara yardmc olduunu gstermektedir:
ABD'de bir kumarhanede gerekletirilen bir denemede, test alanna ho bir koku verildikten sonra kumar gelirlerinde %48'lik bir art saland grlmtr. Deneme sonucunda, havadaki fark edilir kokunun mterinin muhakeme yeteneini etkilemeden ve ar kumar oynama arzusunu krklemeden ruh halini ve isteini artrd sonucuna varlmtr. (1)
1989'da gerekletirilen bir denemede ise mterilerin, esanslandrlan bir mcevher maazasn gezmek iin daha fazla zaman harcadklar grlmtr.
Yine ABD'de bir spermarkette, unlu mamuller reyonunun satlar ortama yeni pimi ekmek kokusu verildikten sonra e katlamtr. (3)
Bir i yerinde molalar srasnda ortama lavanta kokusu verilmesinin i performansnda d nledii belirlenmitir. (4)
Avustralya'da bir niversitede Alzheimer, Huntington ve Parkinson hastalklar ile izofreni ve obsesif-kompulsif bozukluk gibi beyin hastalklarnn tehisi kokular kullanlarak gerekletirilmektedir. (5)
Japonya'da, kokularn ve esansl yalarn Alzheimer hastalnn tedavisi zerindeki etkileri aratrlmaktadr. (6)
Aratrmalar, ayrca, belirli bir kokuya srekli maruz kalmann kilo vermeye yardmc olduunu gstermitir. (7)
New York Memorial Sloan-Kettering Kanser Merkezi'nde doktorlar, tbbi tahliller srasndaki heyecan gidermek iin esanslardan yararlanmaktadr.
Duke University Tp Merkezi'nde doktorlar, menopoz dnemindeki kadnlarda depresyon ve ruhsal alkantlar hafifletmek iin eitli esanslar kullanmaktadr. Ruhsal durum veya davranlar etkilemek iin esans kullanm aromaterapi olarak adlandrlr.
Koku duyusunun kaybna anosmia ad verilir. Koku alma duyusunun olmamas itah ve libido kayb ile koku hatralarndan kaynaklanan depresyona neden olabilir. Anosmia, kimi zaman Alzheimer ve Parkinson hastalklarnn erken belirtilerinden de olabilir nk bu iki hastaln da nedeni Limbik Sistemle ilgili sistemlerin dejenerasyonudur.
Hirsch, 1995, Psychology and Marketing
Knasko, 1989, cited in The Journal of Marketing, USA
Hirsch, 1995, International Journal of Aromatherapy
Sakamoto, et al, 2006, cited at http://chemse.oxfordjournals.org
University of Melbo