Cihan Pdihlarna Yn Veren Esiz Bir Mneviyat Sultan

AZZ MAHMD HDY HAZRETLER

(1541-1628)


Osman Nuri TOPBA

Osmanl devri stanbul vellerinin byklerindendir. Asl ad Mahmd'dur. "Hdy" ismi ve "Azz" sfat kendisine sonradan verilmitir. Cneyd-i Badd Hazretleri'nin neslinden olup, "seyyid"dir. Bunu ilhlerinin birinde:

Ceddim prim sultan
Sensin y Reslallh

diyerek kendisi de ifde eder.
Kohisar'da domu, ocukluu Sivrihisar'da gemitir.
O, bir asra yakn mr srm ve sekiz pdih devrini idrk etmi bir gnl sultandr. Asrnda, gerek eserleri, gerekse sohbet, ird, vaaz ve nashatleri ile mmet iin bir feyiz kayna olmutur.
lim, tasavvuf ve edebiyat sahalarnda parlak bir hviyete sahip bulunan Hdy Hazretleri, mneviyat rehberleri arasnda mstesn bir mevkii hizdir. O, kurulu yllarnda eyh Edebali Hazretleri'nin yapm olduu kymetli ird, hizmet ve faliyeti, ayn ak, vecd ve heyecanla yrtebilen ndir bir mnev ahsiyettir. Allh rzs istikmetinde ihls, sammiyyet ve gayret zere hareket eden Hdy Hazretleri, sahip olduu zhir ve btn liykat sebebiyle de hem pdihlarn hem de btn teb'ann sevdii bir Hakk dostu olarak tebrz etmitir.
Osmanl'nn ykseliten yava yava duraklamaya doru seyir takip eden bir devrinde yaayan Hdy Hazretleri, bir yandan sultanlarn dil, gayretli ve mneviyat bakmndan zinde olmalar iin byk himmetler sarfetmi, bir yandan da birtakm kargaadan bunalan devlet riclinin ve halkn gnl yaralarn det hzk bir hekim gibi sarmasn bilmitir. Bundan dolay hemen herkes, onun sohbet, ird ve hizmet sofrasna koarak ferahlam; dergh, bir sedet ve gnl mekn olmutur.
Gerekten onun devri, sedetle felketin birbirini takip ettii ileli bir zamana rastlamaktadr. Zr siys bakmdan gittike artan ve ictim bnyeyi de son derece sarsan alkantlar, bu devirde grlmeye balamtr. Askerdeki disiplin ve nizamn sarslp bozulmasnn fec bir surette II. Gen Osman' katletme derecesine ulat ve IV. Murd'n tahtnn nnde sadrazam Hfzlarnn tahta bile bulam olduu dnlrse, o gnlerin siys ahvli daha iyi anlalr.
te byle alkantl bir devirde slm tasavvufunun tesell edici nefhasyla Hakk'n ve hakkatin sesine aran Hdy Hazretleri, derghna dierlerine nazaran ok farkl bir hviyet kazandrmtr. yle ki, devlet idresinde azl ve nefyedilen kimselerin ve cemiyette zuhr eden anarinin nnden kaanlarn yegne sndklar yer, onun dergh- erfi olmutur. Nitekim Halil Paa, Dilver Paa ve Ali Paa gibi zevt, balar her dara dtke bu dergha snmlardr. Bu ynyle Hdy Hazretleri'nin dergh- erfi, kimsenin zarar ve ziynnn eriemeyecei, gnmz tbiriyle bir nev dokunulmazl olan emn bir mekn hviyetine brnmtr. Denilebilir ki, o zamanlar Osmanl mlknde bu mekndan baka hibir dergh, bu kadar nil-i hrmet ve ihtirm deildi.
Burada Azz Mahmd Hdy Hazretleri'nin byle bir makama hiz oluu ve sahip bulunduu mstesn liykati elde ediinin nasl tahakkuk ettii zerinde hssaten ve dikkatle durmak gerekir. Zr onu bu kemle ulatran metod, ayn yolda yryenlere mstesn bir nmne-i imtisldir.

***


Hdy Hazretleri, talebelik yllarnda cidd bir ilim tahsli yannda tasavvuf bir alka ile gnl lemini de az-ok yourmutu. Gayret ve alkanl sebebiyle de medresede kendisiyle huss bir ekilde ilgilenen hocas Nzrzde'nin mudi olmutu. Sonraki yllarda hocas Nzrzde ile birlikte muhtelif kadlk vazfelerinde bulundu. Son olarak da Bursa'ya tyin edildiler. Hocas bakad, kendisi de Ferhdiye medresesinde mderrisliin yannda Cmi-i Atk mahkemesinde kad nibi oldu.
Onun kmil mnda tasavvufa slk edip mrifetullha nil olmas da ite bu zamana rastlar. yle ki:
Her trl ilm liykat ve makamna ramen Hdy Hazretleri, o zamanlar Bursa kadl vazfesini yrten Kad Mahmd Efendi adnda saysz kaddan sadece biriydi. Birgn karsna o gne kadar hi rastlamad trden pek farkl bir dv kt. ki gznden sel gibi yalar aktan bir kadncaz, kocasndan ikyetle mahkemeye mrcaat etmiti. Kendisini dinleyen Kad Mahmd'a unlar syledi:
"-Kad Efendi! Kocam her sene hacca gitmeye niyet eder, fakat bir trl fakirlikten dolay gidemez. Bu sene de hacca gideceim diye tutturdu. Hatt: "-Eer bu sene hacca gidemezsem seni boayacam!" dedi. Daha sonra kurban bayramna yakn ortalktan kayboluverdi. Be alt gn sonra da ortaya kp hacca gidip geldiini syledi. Hi byle birey olur mu? Kad Efendi! Artk bu yalanc adamdan boanmak istiyorum!.."
Kad Mahmd Efendi, yaplan ikyetin tahkki iin kadnn kocasn artt ve ona hanmnn sylediklerinin doru olup olmadn sordu. Adam cevaben:
"-Kad Efendi! Hanmmn syledikleri de dorudur, benim sylediklerim de. Bilesiniz ki ben gerekten hacca gidip gelmi bulunmaktaym. Hatt o mbrek beldelerde baz Bursal haclarla da grtm ve kendilerine getirmeleri iin birtakm hediyeler emnet ettim.." dedi.
Kad Mahmd Efendi, ard:
"-Bu nasl olur efendi?!." diye sordu.
Adamcaz da anlatmaya balad:
"-Efendim, her sene olduu gibi bu sene de hacca gidemeyince, byk bir zntyle Eskici Mehmed Dede'ye gittim. O da, benim elimi tutarak gzm yummam istedi. Gzm atmda ise Kbe'deydim!.." dedi.
Byle bir mnev hdiseye ilk defa hid olan Kad Efendi, bunun mmkn olamayacan syleyerek adamn ifdelerini kabul etmedi.
Bunun zerine hl mukaddes topraklardaki rhniyet ve mneviyat iklminin taze hissiyt iinde olan adamcaz, saf, fakat mnidar bir cevapla haykrd:
"-Kad efendi! Allh Tel'nn dman olan eytan bir anda btn dnyy dolayor da, Allh dostu olan has bir kul niin bir anda Kbe'ye gidemesin?" dedi.
Kad Mahmd Efendi de, bu cevab gyet mnidar bularak karar Bursal haclarn dnne tehir etti. Bursal haclar dndnde de yapt tahkkat neticesinde mes'eleyi olduu gibi rendi ve byk bir hayret ve aknlk ierisinde dvy iptal etmek zorunda kald.
Fakat, yreine muammal bir kor dm, zihni karmakark olmutu. Rh ve irde alayan, sarho bir halde akmaya balad. Ne yapacan dnrken gnlne damlayan bir ilhmla derhal Eskici Mehmed Dede'ye kotu. Hakkat ve esrr derysna dalabilmek iin ona intisb etmek istedi. Ancak Eskici Dede:
"-Kad Efendi! Nasbiniz benden deil, zamann mrid-i kmili Muhammed ftde Hazretlerindendir." dedi.
Bu defa Kad Mahmd, ayn niyet ve sikle ftde Hazretleri'nin derghna yneldi. Fakat hikmet-i ilh olarak dergha yaklatnda atnn ayaklar kayalara sapland. O da, atndan indi ve yryerek dergha vard. Pr'in nnde el balayp onun talebesi olmak istedi.
Mehr Bursa kads Mahmd Efendi'yi aaal kaftanlar iinde gren Hazret-i Pr, gelien ahvlden mnen haberdard. Ancak Kad Efendi'nin niyet ve sammiyet derecesini iyice lmek istercesine talebelie hemen kabul etmedi:
"-Gidin Kad Efendi! Sizin hrete boulmu, mal ve makm debdebesi iinde aaal bir haytnz var. Bu kap ise, yokluk kapsdr. Zaten atnz bile buraya gelmek istemediinden kayalara saplanmad m?" dedi ve derghn kapsna doru yrd.

Bir yandan eyhin mnev czibesi, dier yandan da grd ak kermetler karsnda hayret vdlerinde dolaan Kad Mahmd Efendi, hakkati idrak etmiti. Karar kesindi. Zr nefs engelini ap vsl- illlh olabilmesi iin vakit geirmeden artk byle bir kapya teslim olmas zarr idi. Hemen eyhin arkasndan koup boyun bkt ve:
"-Efendim! rdesiz ve akn bir vaziyetteyim. Adet dipsiz bir uuruma der gibiyim. Ne olur bana himmet ve yardm elinizi uzatnz. Bu breyi talebeniz olmakla ereflendiriniz!" dedi.
Bunun zerine tebessm eden ftde Hazretleri, talebelik iin kadlk ve mderrislii brakmas, elindeki btn mal ve mlk fakirlere datmas ve nefsini terbiye edebilmek iin sk bir riyzta girmesi gibi byk art kotu. nk nefsini tanyp terbiye etmesi zarriydi. Kad Mahmd Efendi'nin can gnlden teslim olmas ile de onu mrdlerinin arasna dhil eyledi1.
Sonra da Kad Mahmd'un kalbindeki kesfetin temizlenmesi iin, yni kadlk makamnn kendisine verdii gurur, kibir ve ucbu imh etmek iin srtndaki kaftanyla Bursa sokaklarnda cier satmasn emir buyurdu. Ayrca derghn hel temizleyicilii vazfesini yapmasn istedi.
ftde Hazretleri'nin huzruna tam bir teslmiyyet ve hlisiyyet iinde gelen Kad Mahmd Efendi, stadnn emirlerine can gnlden tb oldu. Nefsniyetini besleyen btn dnyev alkalardan el ekti. Kendisini sammiyetle mridinin talimatlarna rm ederek ksa zamanda byk mesfeler ald. yle ki, O'nu srtndaki ssl kaftanyla cier satarken gren ahlnin:
"-Bizim kad efendi, delirmi glib!"
"-Kadl brakm ama, kaftann brakamam zavall!." eklindeki szlerine dah aldrmadan stadnn verdii vazfeleri evkle fya alt.
Bylece yce bir olgunlua hzl bir ekilde yol almaya balad. eyhinin gznde ve gnlnde gittike kadr u kymet sahibi oldu.
Nefsindeki son varlk emresini bertaraf etmesi ise, pek mehurdur:
Bir gn Kad Mahmd, hel temizlemekle megulken, dardan kulana kadar gelen bir nid duydu:
"-Ey hli! Duyduk-duymadk demeyin; ehrimize yeni kad geliyor!.."
O an gnln zayf bulan nefsi, birden byk bir vesvese frtnas kopard:
"-Demek yerime yeni bir kad geliyor!. h bre Mahmd, sen bylesine erefli bir meslei braktn da, tuttun hel temizleyicilii yapyorsun! Syle bakalm, bunca yldr ne kazandn!" dedi.
Nefsinin bu tehlikeli serkelii karsnda hemen toparlanan Kad Mahmd Efendi, byk bir i rperiiyle hocasn hatrlad. Zr ona kendisine art koulan emirleri yerine getireceine dir sz vermiti. Derhal tevbe ve istifr ile nefsinin son derece tehlikeli vesvesesine iddetli bir ekilde mdhale ve mukbele etti:
"-Ey Mahmd! Sen, nefsini ayaklar altna alacana dir stdna sz vermedin miydi? Nerede imdi szn? Syle bu hlin nedir?.."
Ancak Kad Mahmd, bu hle o kadar zlmt ki, nefsinin ifline kar birtakm azarlarla tavr koymak, gnlndeki pimanlk ve teessr teskn etmedi. Hi dnmeden elindeki sprgeyi bir tarafa frlatt ve nefsine cez olarak hel talarn sakalyla temizlemeye karar verdi. Tam bu esnda ftde Hazretleri kapda grnd. Kad Mahmd'a mtebessim bir ehre, yumuak bir ses ve latf bir edyla, hitab etti:
"-Evldm Mahmd! Bilirsin ki sakal mbrek bir snnet-i seniyyedir." dedi ve yerleri sakalyla temizlemesine mn oldu.
Sonra yle buyurdu:
"-Evldm Mahmd! Seyr u slk yolunda verdiim hizmetlerin gyesi, ite bu mertebeyi geebilmen iindi. Muvaffak klan Allh'a hamdolsun! Gayri bundan byle vazfen benim abdest suyumu hazrlayp dkvermendir!.."
Kad Mahmd, bu vazfeyi de keml-i gayretle fya alt. Hi aksatmadan her sabah abdest suyunu hazrlad ve hocasna abdest aldrd.
Bir k gnyd. Kad Mahmd, biraz gecikerek kalkmt. Bu sebeple hocasnn suyunu stmaya vakit bulamad. Byk bir zntye gark oldu ve gzlerinden yalar damlad. Gayr-i ird bir ekilde su testisini gsnn zerine bastrarak "Allh" lafzn sylemekten baka bir ey yapamad. O esnda hocas kapda grnd. Kendisinden abdest suyunu getirip dkmesini istedi. O da aresiz ve irdesiz bir ekilde bu emre ba kesti ve byk bir endie iinde suyu hocasnn ellerine dkmeye balad. Su, mbrek ellerine deer demez ftde Hazretleri, yavaa ban kaldrd ve talebesinin kaygl hline nazar ederek tebessmle:
"-Su biraz fazla snm evldm!" dedi.
Buna pek aran Kad Mahmd Efendi, hafif bir sesle:
"-Nasl olur efendim? Suyu stmamtm ki!.." dedi.
ftde Hazretleri de:
"-Evldm! Farknda deilsin; bu su, odun ateiyle deil, gnl ateiyle snm!.." cevabn verdi.
Zr Hdyi Hazretleri, girdii sk bir riyztla nefsinin terbiyesi yolunda helllerden istifdeyi bile asgarye indirmi ve gnln tamamen Hakk'a rm ederek rhunu kuvvetlendirmeye muvaffak olmutu. Neticede bu gzel hlin bereketlerine nil olmu, ayrca dirilerden ok llerle grp konuur bir hle gelmiti. Bir defasnda derghn yolu zerinde daha evvel veft etmi bulunan bir mezzine rastlayp ona selm verdikten sonra bunu stdna arzetti. Hazret-i ftde de:
"-Evldm! Yapm olduun riyzt sayesinde ruhunu iyice kemle erdirip kuvvetlendirmisin. Biz dah riyztmz zamannda ayn hl iinde idik." buyurdular.

***

Birgn ftde Hazretleri, mrdleri ile beraber bir kr sohbetine kmt. Emri zerine btn derviler, krn en gzel yerlerini dolaarak hocalarna birer demet iek getirdiler. Ancak Kad Mahmd Efendi'nin elinde sap krlm solgun bir iek vard sadece. Dierlerinin ne'eyle elindekileri hocalarna takdminden sonra Kad Mahmd, boynunu bkerek bu krk ve solmu iei ftde Hazretleri'ne takdim etti.
ftde Hazretleri, dier mrdnn merakl baklar arasnda sordu:
"-Evldm Mahmd! Herkes demet demet iek getirdikleri halde, sen niin sap krk solgun bir iek getirdin?.."
Kad Mahmd, edeble ban nne indirerek cevap verdi:
"-Efendim! Size ne takdim etsem, azdr.! Ancak hangi iee koparmak iin elimi uzattysam onu "Allh Allh" diyerek Rabbi'ni tesbh eder bir halde buldum. Gnlm onlarn bu zikirlerine mn olmaya rz olmad. aresiz ben de elimdeki u tesbhine devam edemeyen iei getirmek zorunda kaldm!.."
Bu gzel ve mn dolu cevaba son derece memnn olan ftde Hazretleri'nin dilinden o anda:
"-Hdy, Hdy.. Evldm! Bundan sonra ismin Hdy olsun!.. Ey Hdy! Bu kr gezisinden yalnz sen nasblenmisin.." ifdeleri dkld.
Bylece Kad Mahmd, Hdy oldu. Zr o, artk kinttaki esrr- ilhiyyeye ve kudret aklarna in olmutu. det kint, kendisine srlarn aan canl bir kitap hline gelmiti.
Bundan byle Hdy diye anlan Kad Mahmd Efendi, hiz bulunduu stn ve mstesn mnev mertebesi dolaysyla hrmeten ismine "Azz" sfat da ilve edilerek Azz Mahmd Hdy diye yd olundu.

***

Ancak sene gibi ksa bir zamanda ftde Hazretleri'nin ba talebesi durumuna gelmi bulunan Hdy Hazretleri'nin bu ykselii dolaysyla eski dervindan bazlarnda honudsuzluk grlmeye balamt. Bunun farkna varan ftde Hazretleri, onlarn gnl lemlerini tashh iin u gzel usle bavurdu:
Bir k akamyd. ftde Hazretleri, talebelerine mneviyat dolu bir sohbet yaptktan sonra sofrann hazrlanmasn emir buyurdu.
Ardndan talebelerinin sofraya getirdikleri nmetlere nazar ederek mnidar bir ekilde:
"-Evldlarm! Acab asmasndan daha yeni kopmu taze zm bulmak mmkn mdr?" dedi.
Btn derviler, bu sule ararak birbirlerinin yzlerine baktlar. Hatt bir ksm:
"Bu k mevsiminde taze zm olmaz ki!" diye dnd.
Ancak stdna byk bir teslmiyyetle bal olan ve birok merhaleyi gemi bulunan Mahmd Hdy Hazretleri, bu talebde bir hikmet olduunu dnerek edeble:
"-Hocam! Msadeniz olursa, arzunuzu yerine getireyim!" dedi.
Verilen izin zerine de hemen baa gitti. Btn asmalar kar altndayd. Birini seip karlarn temizlediinde salkm salkm taze ve olgun zmlerle karlat. Bunun stadnn bir kermeti olduunu dnerek elindeki sepeti doldurdu ve doruca derghn yolunu tuttu. Yolda zikrullh ile megul bir vaziyette gelirken her taraf kar iinde olmas sebebiyle farkedemedii bir kuyunun iine dt. Kuyu derin olduu iin bir trl de iinden kamad. aresiz bir halde idi ki, yukardan bir ses duydu:
"-Evldm! Uzat elini!"
Bakt; nr yzl bir ztt. Elini uzatt ve kuyudan kt. Hazret-i Hdy, kendisini kurtaran bu zta, henz kim olduunu soracakt ki, o bir anda ortalktan kayboldu.
Nihyet elinde taze zm sepeti ile dergha varan Hdy Hazretleri, bandan geenleri stdna nakletti. ftde Hazretleri de, onu kuyudan kurtaran kimsenin Hzr -aleyhisselm- olduunu beyndan sonra dier dervilere:
"-Evldmz Hdy'nin kemli tamam olmutur. O hilfeti oktan hak etmiti zaten." dediler.
Bundan sonra ftde Hazretleri, onu halfesi olarak Sivrihisar'a gnderdi. Bir mddet orada hizmet eden Hdy Hazretleri, bilhare mnev bir iretle Bursa'ya dnd. Son demlerini yaayan std ftde Hazretleri'ne byk bir gnl itiyk iinde hizmet etti. Bu hizmetten gyet memnun kalan Hazret-i ftde birgn:
"-Olum! Pdihlar rikbnda yrsn!" diye duda bulundu1.
Hdy Hazretleri, std ftde'nin vefatndan sonra eyhlislm Hoca Sdeddin Efendi'nin delletiyle stanbul'a yerleti.
O'nun skdar'da kurduu dergh, ksa zamanda her tabakadan insana hitab eden mneviyat ve irfn mektebi hline geldi. Cihan sultanlarnn tevecch ve alkasn celb etti. Onlar da derghn dervileri arasna katt. Hussiyle III. Murd Han, I. Ahmed Han, II. Gen Osman Han ve IV. Murd Han, Hdy Hazretleri'nin yakn irdna mazhar oldular. Hdy Hazretleri, bunlardan IV. Murd Han'n kl kuanma mersiminde bizzat bulunmu ve det olduu zere Eb Eyyb el-Ensr Hazretleri'nin trbe-i sedetlerinde Hazret-i mer'in klcn yeni pdiha bizzat kuandrmtr.

***

Azz Mahmd Hdy Hazretleri'nin stanbul'a geldii yllarda Osmanl tahtnda III. Murd Han bulunmaktayd. Bu pdih, balangta gerek Devlet-i Aliyye'nin geni snrlarna ve ihtimna, gerekse yann genliine ve zindeliine aldanarak ar bir gven ve rahatlk iinde hareket ediyordu. Bu sebeple birtakm noksanlklar da hliyle yaanyordu. te bunu farkeden Hdy Hazretleri, hi kimsenin cr'et dah edemeyecei bir vazfeyi, yni sultan ird vazfesini zarreten stlendi. III. Murd Han'a onu Hakk ve hakkate ynlendirici mektuplar yazd. Bu mektuplarn, mhiyetlerine gre, gerektiinde yumuak, gerektiinde sert bir slbu hiz olmas, Hazret-i Hdy'nin bu ird vazfesinde ne kadar salhiyet, tasarruf, nfz ve te'sre mlik olduunu gstermesi bakmndan clib-i dikkattir. Zr celdeti sebebiyle III. Murd'a bu kzlarn, yksek seviyede bir mnev tasarrufu bulunmayanlar tarafndan yaplmas mmkn deildi. Muhtelif zamanlara id mektublardan baz blmler yledir:
"-Sultanm! erat gemisine binip takv yelkenlerini aarak hakkat denizinde Hakk'a muhabbet rzgryla itidal ve istikamet zre yol al! Zhirin ve btnn artlarn, yni erat ahkm ile tarkat ve hakkat esaslarn tam olarak yerine getir! Adlet dedikleri, ite budur.!"
"-Sedetli Pdihm! Sizin saltanatnz zamannda olan kuvvet, kudret ve evket hibir zaman olmamtr... Ancak biliniz ki, Allh ve Rasl'nn biricik arzusu, zulmn kaldrlp adletin ikmesidir. Bid'atlerin atlp snnetlerin icrsdr."
"-Sultanm! Allh'n kullar sizden efkat ve merhamet bekler. Eer halka efkat ve merhametle mumelede bulunmazsanz ihnet etmi olursunuz! Bu durumda onlar, krk gnllerle nefret ierisinde sizden yz evirirler. Yapageldikleri hayr-duy da keserler..."
"-Sultanm! Sakarya suyunu geip odun tedrikini murd etmisiniz. Halk bundan ok memnun olmutur. Zr ihtiya oktur. Merhm dedeniz Sultan Sleyman Han, Kthne suyunu getirip halka bununla ziyfet ekmiti. Siz de odun getirerek fukary sevindirdiniz."
"-Sultanm! Bizim iimiz ashb- gurur ve gaflet olanlar nashat ve vaaz ile kz ve ird eylemektir. Takv yoluna girip amel-i slih ilemeye teviktir. Bylece slh edici slihlerden olmak, Cenb- Allh'dan murdmzdr. Mfsid ve mstedriclerden olmaktan Allh'a snrz."
Bu ekilde kymetli nashat ve irdlaryla bata sultan olmak zere btn devlet ricli arasnda te'sr ve nfzu artan Hdy Hazretleri, Ferhad Paa ile Tebriz seferine de katlm ve orduya manev kumandanlk yapmtr.

***

Azz Mahmd Hdy Hazretleri'nin Sultan I. Ahmed ile mnsebet halkasnn ilkini tekil eden r'y tbiri hdisesi pek mehrdur. Bu tbirle birlikte Hdy Hazretleri'ne alka ve hrmeti son derece artan I. Ahmed Han, Hazret-i Pr'in ilhlerine nazre yazacak kadar onda fnlemitir.
Hazret-i Ysuf -aleyhisselm-'n r'y tbiri ilminden son derece nasbdar olan Hdy -kuddise sirruh-'un, bu ynyle cihan sultanlarn istikmetlendirmesi ve yapm olduu tbirlerdeki isabeti, onun bu husustaki liykat ve salhiyetinin bir ninesidir.
Birgn Sultan Ahmed Han, ok sevdii std Hdy Hazretleri'ne kymetli bir hediye gndermiti. Fakat Hazret-i Hdy kabl etmedi. Bunun zerine Sultan Ahmed, hediyeyi uhdesinden karm bulunduu iin onu devrin eyhlerinden Abdlmecd Sivs Hazretleri'ne gnderdi. Abdlmecd Sivs Hazretleri'nin hediyeyi kabul etmesi mnsebetiyle de bir ziyret esnsnda:
"-Efendi Hazretleri! Ben bu hediyeyi daha evvel Hdy Hazretleri'ne gndermitim. Kabul buyurmamt. Fakat siz kabul buyurdunuz!" dedi.
fdelerdeki nkteyi anlayan Sivs Hazretleri de u mnidar cevab verdi:
"-Sultanm! Hazret-i Hdy bir ankdr ki, leye tenezzl etmez!"
Bu cevaptan memnun olan Sultan, aradan birka gn getikten sonra Hdy Hazretleri'ne urad. Ona da:
"-Efendim! Sizin kabul etmemi olduunuz o hediyeyi Abdlmecd Efendi kabul buyurdu." dedi.
Hazret-i Hdy de mtebessim bir ehre ile:
"-Sultanm! Abdlmecd Efendi bir derydr. Koca deryya bir damlack msiv kiri dmesi, onun sfiyetine zarar vermez!" buyurdu.
Bu menkbe, iki byk Allh dostunun birbirlerine olan muhabbet ve tazimlerini, hussiyle Hdy Hazretleri'nin kemlini gstermektedir. Zr mnev mnsebetlerde ird vazfesi dolaysyla, pdihla yaknlk kuran Hdy Hazretleri, madd mnsebetlerde ise son derece mstan idi. Zr dnyya meyl muhabbeti artrp mnevyat zedeleyebilecek bir tehlike arzeden madd ikrmlar, onun asl vazfesi olan ird faliyetine mn olabilirdi. Ancak baz durumlarda pdih ihsnnn reddedilmemesinin de bir ikrm olduu an'anesine riyet etmise de, aldklarn dergh insnda, mrdna hizmette ve kurduu vakf hizmetlerinde kullanmtr. Baz hallerde de kendisine takdm edilen hediyeleri geri gndermitir.

***



I. Ahmed Han'dan sonra II. Gen Osman ile de irtibtn devam ettiren Hdy Hazretleri, bu yeni ve heyecan dolu gen pdih da istikametlendirmek hussunda byk gayretler sarfetti. II. Gen Osman ki, Devlet-i Aliyye'nin duraklama devrine girdiini grerek bu gidiata dur diyebilmek iin yeni hamleler tasarlayan ideal sahibi bir pdihd. Bu arada hacca gitmeye niyetlendi. O zamana kadar pdihlardan hibiri, o devirlerde hacca gidi-geli takriben bir yl srmesi dolaysyla devlet nizm bozulmasn diye eyhlislmlarn msade vermemeleri zerine hacca gitmemi, hepsi de vekil gndermek suretiyle bu farzay f etmilerdi.
Buradaki nkteyi ok iyi bilen Hdy Hazretleri, Sultan Gen Osman'n hacca niyetlenip kadm an'aneyi bozmasn doru bulmayarak onu kz etti, hacca gitmekten vazgeirmeye alt. Ancak Sultan, genlii ve tecrbesizlii sebebiyle bu arzusundan vazgemedi ve Hdy Hazretleri'nin srarl kzlarna ramen teslmiyyette zaaf gstererek bu niyetini gerekletirme yolunda teebbse geti. Neticede bu teebbs, yenieriler arasnda cidd bir rahatszla yol at. Birtakm fitnecilerin de mdhil olmasyla Sultan'n Hicaz'a gitmesinden maksadn oralardan toparlayaca bir ordu ile yenierileri bertaraf edecei eklinde anlald. Sultan'n bu hamlesini akmete uratmak isteyen zorbabalar, derhal hdiseyi krkleyerek taraftarlarn harekete geirdiler ve trihte "hile", yni dram diye anlagelmekte olan mlum irkin cinyeti ilediler.
Bu hdise, Hdy Hazretleri'nin mnev kzndaki sr dolu srarn ehemmiyetini hazin bir ekilde sergilemitir.
Devlet riclinden dier bazlar ise, ortal saran anariden korunabilmek iin Hdy Hazretleri'nin derghna snmlar, bylece kendilerini azm bir tehlikeden muhfaza edebilmilerdir. Zr Hdy Hazretleri'nin derghna gerek devlet, gerekse ehl-i ekvet herhangi bir mdhalede bulunamazd. Bugnk tbirle derghn det dokunulmazl vard. Dolaysyla buraya snanlar, ldrlmek istenen kimseler bile olsa, klna dah zarar gelmez, hakl iseler Hazret-i Pr'in delletiyle Halil Paa gibi ide-i itibara mazhar olurlard.

***

II. Gen Osman'n ehdeti zerine tahta geen IV. Murd Han, henz ondrt yanda idi. Eyp'te yaplan kl kuanma mersimine evvelce beyn ettiimiz zere devrin en mteber eyhi sfatyla Azz Mahmd Hdy Hazretleri arld ve Hazret-i Pr, hayr-du ile yeni sultana kl kuandrd.
IV. Murd Han, tahta getiinde ok kk yalarda olduundan ipler vlidesinin ve birtakm devlet riclinin elindeydi. Zaman zaman bu durumdan bunalan IV. Murd Han, tebdl-i kyafetle Hdy Hazretleri'nin derghna giderek gnln zindeletirir, ileriki gnlere hazrlanrd. Bu ziyretleri samm bir derviin edeb lleri iinde gerekletiren IV. Murd Han, birgn yanna lalasn da almt. Derghn kapsna varp tokma hafife aldklarnda ierden bir derviin:
"-Kimdir?" suline lala, alkn olduu zre derhal:
"-Yedi iklm pdih es-Sultn ibn's-Sultn Murd Han- Rbi' Efendimiz terf eylediler. Hemen eyh Hazretlerine bildirile!.." deyiverdi.
Dervi de:
"-Bu kap saltanat kaps deil!" cevabn vererek kapy amad.
Lalasnn hline tebessm eden IV. Murd Han:
"-Lala! Bu kap kulluk ve gnl kapsdr." dedi ve tokma tekrar tklatt. erden gelen ayn sule byk bir edeble:
"-eyh Hazretleri'ne Murd kulunuz geldi deyiniz!" ifdesiyle mukbele etti.
Bunun zerine kap ald ve ieri alndlar.
O sralar hayli yalanm bulunan Hdy Hazretleri, her trl liykatle kemle erebilmesi iin IV. Murd Han'a mstesn bir alka gstermekteydi.
te bu alka ve muhtelif irdlarnn bir bereketidir ki IV. Murd Han, gn getike madden ve mnen tekml, tecrbe ve seviye kazand. Byk dvlar omuzlayabilecek bir kvama geldi. Vakti gelince de yapt cidd hamlelerle ordudaki ve ahl arasndaki disiplini salayarak daha o gn yklma tehkilesiyle kar karya bulunan devleti byk bir bdireden kurtard.

***

te Hdy Hazretleri'nin en byk kermetleri, cihan sultanlarn bu ekilde ynlendirebilmesi olmutur. Bununla birlikte onun, erbbn gnl hissiytn besleyici birok kermetleri de bulunmaktadr.
Hdy Hazretleri'nin pek mehr olan kermetlerinden biri de, gyet frtnal bir havada hibir kayknn denize alamad bir zamanda kendi kayna atlayp birka mridiyle skdar'dan slim bir ekilde karya gemesidir. Allh Tel'nn izniyle kayn takip ettii yol, gyet st liman olmu ve drt bir yanda ha kalkm dalgalar bu Allh dostunun kayna hibir zarar vermemiti.
Hlen skdar ile Sarayburnu arasndaki bu yola "Hdy Yolu" denir. Bilen kayklar, iddetli frtnalarda bu yolu takip ederler. Bu durum, Hdy Hazretleri'nin gnmze kadar uzanan briz bir kermetidir. Nitekim bugn bile lodoslu havalarda Boaz vapur seferlerinin sadece skdar-Eminn hattnda yaplabilmesi, olduka dndrcdr.
Osmanl Devleti'nin son gnlerine kadar Boaz'da deniz seferi yapan kaptanlar; yolcularn, skdar'dan geerken Azz Mahmd Hdy -kuddise sirruh- derghna, Beikta nnden geerken Yahy Efendi derghna, Beykoz'dan geerken de Hazret-i Y -aleyhisselm- tarafna doru tevch ederek "Ftiha"ya dvet ederlerdi.
Bir zamanlar halkn, stanbul'da medfn olan byk vellere kar edebi ite byleydi!

***




Bir kimse Hdy Hazretleri'nin kimy ilmine vkf olduunu duyarak Hazret-i Pr'e geldi ve:
"-Efendim! Sizin kimy ilmine vkf olduunuzu duydum, ne buyurursunuz?" dedi.
Hdy Hazretleri, hibir ey sylemeden yaknndaki asma dalndan yaprak kopard ve zerlerine fledi. Allh'n izniyle yapraklar, birer altn varak hline geldi.
Hdiseyi akn bir ekilde seyreden zavall adam da, ayn eyi yaptysa da buna muvaffak olamad. Adam mnidar bir ekilde seyreden Hdy Hazretleri yle buyurdu:
"-Olum! Bilesin ki kimy ilmini renmek, nefsini kimy etmekten ibarettir..."

***

stanbul'da ok iddetli bir tun hastal zuhr etmiti. Her gn binlerce kii bu hastalktan lp gitmekteydi. Elinden bir ey gelmeyen ahl, aresiz bir halde Azz Mahmd Hdy Hazretleri'ne kotu. Gzyalaryla du taleb etti. O da yle buyurdu:
"-Bu trl mnev ilere karmak bizim merebimize uygun deildir. Ancak mdem ki hastaln iddeti dolaysyla srr ediyorsunuz, yleyse Karacaahmed kabristanna gidiniz! Orada bir servi aacnn altnda bir hasra sarlp yatan ve "Hasr-p Dede" denilen bir zt vardr. O'na bavurun! Eer kabul etmeyecek olursa, selmmz syleyin!.."
Bunun zerine halk, doruca denilen ahsa gitti. Fakat meczb merep olan bu zt, halkn mermn dinleyince byk bir fke ile barp ararak herkesi kovdu ve hasrna brnerek yatt. ekine ekine tekrar yanna geldiler ve bu defa Hazret-i Pr'in selmn tebli ettiler. Selm alr almaz ayaa frlayan meczb Hasr-p Dede, hemen kendisinden istenilen duya balad. Dudan sonra da:
"-Bugn bir kimsenin daha cenzesi kaldrldktan sonra bu hastalk da kalksn!" dedi.
Ardndan Hdy Hazretleri'nin baka bir emri olup olmadn sordu ve tekrar hasrna brnd.
Gerekten o gn tundan bir kii daha vefat ettikten sonra hastalk tamamyla ortadan kalkt.

***

Hdy Hazretleri'nin ilm hviyeti sayesinde ulemdan da birok mrdn vard. eyhlislm Hoca Sadeddin Efendi, olu Es'ad Efendi gibi ztlar, onun ird halkasna katlanlardand. Tasavvuf, tefsr, fkh gibi muhtelif alanlarda otuza yakn eser vermitir. Kadlk ve mderrislik vazfelerini brakmsa da, bu onun bir nev vazfe deiiklii sebebiyledir. Yoksa dn-i mbn yolunda ne ilmi bir kenara brakmak, ne de irfna meyletmemek doru deildir. Zr ilimsiz bir irfn ve irfnsz bir ilim, serp ziyndr. Bunun iin tasavvufa girdikten sonra:
lh n hals ettin mderrislik kazsndan
Vislinle lutfedip kurtar bizi varlk azbndan
demekle birlikte bizzat eyhinin emri muvcehesinde vizlik vazfesine devam etmitir. Ayrca kendisinden nceki byk sfler gibi tefsr ve hads derslerini de srdrmtr. nk o, bunlar deil, nefsini terk ve terbiye etmiti.
Hdy Hazretleri'nin yapm olduu bu tefsr ve hads derslerine itirk edip de iczet alan bir hayli talebesi vardr. Halfelerinden Sal brahim Efendi ve Filibeli smail Efendi de bunlardandr.
Bu meynda sml Hakk Bursev Hazretleri yle der:
"Veller arasnda kalem ehli olanlar, peygamberler arasnda "rasl" olanlar gibidir. Hazret-i Hdy de, yazm olduu eserleriyle bu rtbeyi hiz olarak eyhi ftde Hazretleri'ne bir ayna vazfesi grmtr."

***



rd ve mnev terbiyesini iirleriyle de devam ettiren Azz Mahmd Hdy Hazretleri, bu sahada da gnlleri tenvr eden pek te'srli eserler vermitir. Bugn dah byk bir gnl hazz iinde sylenegelen pek ok bestelenmi iirleri vardr.
Hdy Hazretleri, bu iirlerinden birinde gnlden msivnn karlp srf Allh muhabbetinin yerletirilmesi hussunu yle ifde eder:

Neyleyeyim dnyy
Bana Allh'm gerek.
Gerekmez msivy
Bana Allh'm gerek.
Ehl-i dny dnyda
Ehl-i ukb ukbda
Her biri bir sevdda
Bana Allh'm gerek.
Dertli dermann ister
Kullar sultnn ister
k cnnn ister
Bana Allh'm gerek.
Blbl gle kar zr
Pervneyi yakm nr
Her kulun bir derdi var
Bana Allh'm gerek.
Beyhde hevy ko
Hakk' bula-gr y h
Hdy'nin sz bu
Bana Allh'm gerek.

Hdy Hazretleri, iirlerinde Ynus Emre Hazretleri'nin takip ettii yoldan giderek gnlleri mneviyat ile yourur. Kullar, bu dnynn aldatc ve geicilii karsnda kz eder:

Kim umar senden vefy,
Yalan dny deil misin?
Muhammed'l-Mustaf'y
Alan dny deil misin?
Yr hey b-vef yr,
Sensin hod bir khne kar.
Nice yz bin erden geri
Kalan dny deil misin?
Kastedip halkn zne,
Toprak doldurup gzne,
Ehl-i gafletin yzne
Glen dny deil misin?
Eer, h u eer bende
Her kiiyi salan sende
Kimse mekn tutmaz sende
Vrn dny deil misin?
Kimisini nln edip
Kimisini giryn edip
hir-i kr uryn edip
Soyan dny deil misin?
in gcn dim yalan
ok kiiden arta kalan
Nice kerre boaluben
Dolan dny deil misin?

Bu ekilde dnynn hakkatini insana hatrlatan Hdy Hazretleri, insann sahip olduu yce makma, yni halfetullh olma srrna dikkat eker. Bu srr, insann Hakk katndan bu varlk lemine gelii ve yine Hakk'a dn hakkati erevesinde yle anlatr:

Ezelden ak ile biz yne geldik!
Hakkat, em'ine pervne geldik!
Tenezzl eyleyip vahdet ilinden,
Bu kesret lemin seyrne geldik!
Geip fermn ile bunca avlim
Gezerken lem-i insne geldik!
Fen buldu vcd-i fn mutlak,
Braktk katreyi ummne geldik!
Nemiz ola Hudy sana lyk
Hemn bir lutf ile ihsne geldik!
Umarz erelim bk hayta,
Civr- Hazret-i Rahmne geldik!
Geip hir bu kesret leminden,
Hdy halvet-i sultne geldik!.

Btn evliyullh gibi Hazret-i Peygamber -sallllh aleyhi ve sellem-'in dsitn muhabbetinde zirveleen Azz Mahmd Hdy -kuddise sirruh-, gnlndeki Raslullh akn yle dile getirir:

Kudmun rahmet zevk u safdr y Raslallh
Zuhrun derd-i uka devdr y Raslallh
Neb idin dah dem dururken m tn ire
mm'l-enbiy olsan revdr y Raslallh
Hdy'ye efat kl eer zhir eer btn
Kapna intisb etmi geddr y Raslallh.

Hdy Hazretleri, birgn mrdleriyle birlikte kaykla Boaz' geerken iddetli bir frtna km, u iirle Cenb- Hakk'a iltic etmitir:

Allhmme y Hd
sn eyle yolumuz!
Sehhil ubra'l vd
Tiz geir tut elimiz!
Y Rabb fazl u cd ile
Keml-i uhd ile
Hakkn vcd ile
Islh eyle hlimiz!

Grld gibi hizmetini geni bir sahaya yayp muvaffakyetle srdrm olan Hdy Hazretleri, yaam olduu asra ve sonraki yzyllara silinmez bir mhr vurmu olarak 1628 miladi tarihinde ardndan saysz muhib, mntesib ile pek ok eser ve vakf brakarak bahtiyar bir ekilde rahmet-i Rahmn'a yrmtr.
Rahmetullhi Aleyh!

***



O'nun yapm olduu hizmetler, devletin ve milletin selmeti asndan pek mhim bir ehemmiyeti hizdir. O, cihan pdihlarn dah ynlendirebilmi, bylece koca bir mlkn emn ellerde temdsini te'mn etmiti. O dnemlerde yava yava balayan tekke-medrese mcdelesi dolaysyla sarayda ve ilim erbb arasnda bir hayli nfz ve te'sri azalan tasavvuf hayat, tekrar dirilterek cemiyete yeni bir zindelik kazandrmt.
O'nun mnev tasarrufu vefatndan sonra da devam etmitir:
1638'de Badad seferine kan IV. Murd'n diryetini bilen Safev hkmdar, onun Badad nlerine gelmesi hlinde ehri mutlak surette kaybedeceini bildiinden Sultan' bir suikastle ortadan kaldrmann daha yerinde olduunu dnerek huss yetitirilmi casusu Osmanl ordusuna gndermiti. Bunlar, bir gece sekiz kadar nbetiyi aarak Sultan'n yanna kadar girmeyi baardlar. Hemen hanerlerini ekip yatan bana yaklatlar. Uyumakta olan Sultan, o anda bir r'y grmeye balad:
ok sevdii rahmetli std Azz Mahmd Hdy Hazretleri, kendisine misfir olmutu. Birlikte oturuyorlard. Ancak o esnda Hazret-i Pr'in o vakte kadar grlmedik bir sr'atlilikle birden ayaa kalkmasyla haykrmas bir oldu:
"-Olum Murd! Ayaa kalk!"
Zaten hocas daha ayaa kalkarken edeben ayaa kalkmaya davranan IV. Murd Han, gelen emirle daha bir hzla yerinden doruldu. R'yda gerekleen bu dorulula birlikte uyanarak gerekte de yatandan kalkverdi ve banda bulunan eli hanerli ahs fark etti. Derhal zerlerine yorgann frlatt ve ba ucunda duran yaklak yz kiloluk topuzunu kavrad gibi n de yere serdi. Bylece hocas Hdy Hazretleri'nin yeni bir tasarrufuyla mutlak bir suikastten kurtulmu oldu.
Hazret-i Pr'in veftndan sonra gerekleen bu tasarrufu, gnmzde de hlen crdir ve birok yaanm mislleri vardr. bret ve mlumat bakmndan bir misl daha zikredelim:

Yl bir 1975. le namazna yakn bir vakitte Hazret-i Pr'in trbesi nne nr yzl, buday tenli ve tknaz boylu bir gen gelmiti. O an tesdfen Azz Mahmd Hdy Cmii'nin immna rastlad ve:
"-Efendim! Ben Azz Mahmd Hdy'yi grmeye geldim! Kendisiyle nasl grebilirim? Acab u an burada mdr?" diye sordu.
Byle bir sul karsnda aran imm Muharrem Efendi:
"-Olum! Evet Azz Mahmd Hdy burada!" dedi.
Hazret-i Pr'in orada olduunu duyan gen, sevinle:
"-Ltten beni onunla grtrnz!" dedi.
Fakat buna bir mn veremeyen Muharrem Efendi, trbenin yannda olduklarndan tekrar:
"-Olum! Azz Mahmd Hdy burada!" dedi.
Gen de, talebini tekrarlad:
"-O zaman benimle grtr! Ben onunla grmek istiyorum!" dedi.
Muharrem Efendi, hl gencin hlinden bir ey anlamadndan mes'eleyi zebilmek iin:
"-Evldm! Sen Azz Mahmd Hdy'yi tanyor ve biliyor musun" diye sordu.
Yz gibi snesi sf olan delikanl da, lafn byle uzayp gitmesine ve muhtabnn kendisini neden Mahmd Hdy ile grtrmek istemediine hayret ederek:
"-Ben Azz Mahmd Hdy'yi yakndan tanyorum. Beni buraya o dvet etti. Biz onunla ziyret hussunda szlemitik. Benim geleceimden haberi var." dedi.

Szn burasnda Muharrem Efendi, mes'elenin farkl bir vechesi ve srl bir nktesi mevcd olduunu nihyet idrk etti ve merakla sordu:
"-Evldm! Nasl szletiniz?"
Gen anlatmaya balad:
"-Efendim ben 1974 Kbrs harektnda paratle indirilen komando grubundandm. Biz, ordumuzun denizden, Rumlar'n da Beparmak dalarndan karlkl mcdelelerini srdrdkleri bir hengmda paratlerle atladk. Ancak hava pek rzgrl olduundan her birimiz bir tarafa savruluyorduk. Ben de dman hatlarna dtm. Aalk bir mevkde iki yandan gelen cehennem bir ate altnda kaldm. Ne yapacam bilemez bir halde byk bir aknlk iindeyken karma uzun boylu, heybetli ve nr yzl ihtiyar bir baba kt. Bana tatl ve mtebessim bir ehre ile bakt ve:
"-Olum! Buras dman hattdr. Ne iin var burada? Niin tek bana bu hatta girdin?" dedi.
Ben de:
"-Baba! Ben gelmedim, rzgr buraya drd." dedim.
Nr yzl ihtiyr, hafife ban sallad:
"-Ben de harbe geldim. Sizden evvel gnderildim. Buralar ok iyi bilirim. Hangi birliktensin olum? Gel seni onlarn yanna gtreyim!" dedi.
Birlikte mthi bir ate topu altnda yola koyulduk. O mbrek insan, gyet skin bir yolda yryormuasna rahatt. Her hli beni ayr bir aknla sevkediyordu. Bana ismimi, nereli olduumu v.s. birok suller sordu. Ben de istedii cevaplar verdikten sonra iyice merak edip kendisini sordum:
"-Baba! Ya sen kimsin?"
O da:
"-Olum! Bana Azz Mahmd Hdy derler." dedi.
Sonra:
"-Baba! Sen bana ok byk bir iyilikte bulundun? yet memlekete sa-slim dnersem, bir vef borcu olarak seni ziyret etmek isterim. Adresini verir misin?" dedim.
O gzel yzl mbrek insan, adres olarak sadece:
"-Olum! skdar'a gelip kime sorsan beni sana gsterirler!" dedi.
Bu arada birliime gelmitik. Minnet, muhabbet ve hrmetle bu gzel insann elini ptm. Kendisiyle vedlatm. Sonra da kumandanmn yanna gittim.
Beni bir anda karsnda gren kumandanm, pek ard. Benim o ate emberinden nasl olup da kurtularak birliime ulatma hayretle haykrd:
"-Buraya nasl gelebildin?"
Ben de:
"-Beni, yal, gzel bir baba getirdi." dedim.
Harb bittikten sonra memleketime dndm. Ancak Azz Mahmd Hdy'nin bana yapm olduu iyilik hibir vakit aklmdan kmad iin bir vef borcu olarak nihyet ziyretine niyetlenip skdar'a geldim. Sorduum kimseler:
"O mbrek bir zttr" diyerek buray trif ettiler."
Bu arada skt edip derin bir nefes alan gen, Muharrem Efendi'ye nceki talebini tekrarlad:
"-Efendim! te Azz Mahmd Hdy ile byle tantk. Artk himmet edin de beni kendisiyle grtrn!" dedi.
Bylece mes'eleyi btn ynleriyle renen Muharrem Efendi, hid olduu bu mnev manzara karsnda pek duyguland. Yalvarrcasna gzlerinin iine bakan delikanlya bir mddet hibir ey diyemedi. Sonra da kendini toparlayp ili bir sesle det kekeleyerek hulsaten:
"-Evldm! Azz Mahmd Hdy, hayatta olan bir kimse deil, 1543-1628 yllar arasnda yaam bulunan byk bir Allh dostudur. Herhalde seni buraya Ftiha okuman iin arm olmaldr! te trbesi!" diyebildi.
Bu cevab duyan vefkr ve imanl gen, daha o an rendii hakkat zerine son derece mteessir oldu. Kendisini grmek niyet ve hasretiyle geldii ve hayatn borlu olduu byk velnin sadece trbesiyle karlamt. Harp sahasnn o mthi hengmnda yaad mnev tasarrufun daha yeni yeni farkna vard ve bir alayan hlinde hkrmaya balad. Ellerini yzne kapad; uzun bir mddet ili ili alad.
Hdy mihrabnn imm da, alyordu...
Bu hdise, Allh'n vel kullarna bahettii mnev tasarrufu ne gzel sergiler. Bu tasarruf, Hazret-i Peygamber sallllh aleyhi ve sellem'den zamanmza kadar gelen evliyullhn mnev yardmlarndan bir misldir.
unu unutmamak lzmdr ki, fil-i mutlak, Cenb- Hakk'dr. Onun kullara yardm, gerek melekler vstasyla, gerekse Allh'n vel kullar vstasyla gnmze kadar olagelmitir.

***



Azz Mahmd Hdy Hazretleri'nin Sultan I. Ahmed Han'n talebi zerine yapt u dus ne kadar mnl ve gzeldir:
"Y Rabb! Kymete kadar bizim yolumuzda bulunanlar, bizi sevenler ve mrnde bir kerre trbemize gelip rhumuza Ftiha okuyanlar bizimdir... Bize mensub olanlar, denizde boulmasnlar; hir mrlerinde fakirlik grmesinler; mnlarn kurtarmadka lmesinler; leceklerini bilsinler ve haber versinler ve de lmleri denizde boularak olmasn!.."
Btn ulem ve evliy, bu dunn kabul olduunu, bu yola mensub olanlarn denizde boulmadklarn ve pek ok kimsenin veft gnlerine yakn leceklerini haber verdiklerini bildirdiler.
Zamannda ve daha sonraki yllarda te'sr ve nfzu devam eden Hdy Hazretleri hakknda son derece ta'zmli ve hrmetkr ifdeler kullanlmtr. Bunlardan bir ksm yledir:
Zamann kutbu, Azz, zamann mfredi, hakkat srlarnn haznesine vsl, mchede mihrbnn mumu, tarkat-i Muhammediyye srlarn erh eden, hakkat-i Ahmediyye nrlarnn indii gnl, sultn- sbit-kadem-i makm- hilfet ve velyet.
Y Rabb! Asrlardr gnlleri; kurmu olduu vakf, vermi olduu eserleri ve mnev tasarrufuyla feyiz-yb eyleyen Hdy Hazretleri'nin himmetinden bizleri de nasibdar eyle!
mn!