Toplayc, toplayan, kaplayan, mslmanlarn ibadet gayesiyle toplandklar yer, ma'bed.

"Cmi" terimi "(cemaatleri) bir araya getiren mescid" anlamndaki "el-mescid'l-cmi"den ksaltlarak sonradan kullanlmaya balanmtr Kur'an'da, hadislerde ve ilk tarih kaynaklarda "cmi" yerine "mescid" kelimesi gemektedir "Mescid", "secde edilen yer" anlamnda bir mekn ismidir Namazn baka rknleri de olmasna ramen ibadet edilen yer, nemine binaen secdeye izafe edilmitir nsann daha ilk yaratlnda ahit olduu secde (el-Bakara, 2/34) hrmet ve tazimin en gzel ifadesidir Hz. Peygamber (s.a.s) onu, kulun Allah'a en yakn an olarak vasflandrmtr. (Nes, Tatbik, 78) inde Allah'a ibadet edilen her yere mescid denilmitir Kur'an bu geni anlamyla mescidi gemi dinlerin mabedleri ile beraber zikreder. (el-Hac, 22/41 )

Bat dillerinde kullanlmakta olan "mosquee" ve benzeri terimler "mescid"in deiik telaffuzundan domutur. Osmanllar da sultanlar tarafndan yaptrlan cmilere "saltin cmi", vezirler ve rical tarafndan yaptrlanlara, yaptrann adna izafeten ". cmii" kk olanlara da "mescid" demilerdir

lk cmiler: Hz. dem (a.s.)'in yeryzne ilk geldii yer olarak kabul edilen Serendip (Seylan) adasnda kendine ait bir mescidi olduu rivayet edilir (bn Haldun, Mukaddime, Beyrut 1967, 635). Halen bu adada, Hz dem'in adn tayan bir da ve tepesinde ona ait olduu sylenen bir ayak izi ve geni bir dzlk bulunmaktadr. Rivayet doru bile olsa, bu mescid zel olmaldr Kur'an'n bildirdiine gre insanlarn tm iin yaplan ilk ma'bed Kbe'dir: "phesiz lemlere bereket ve hidayet kayna olarak insanlar iin kurulan ilk ev Mekke'deki Kbe'dir Orada apak nianeler ve brhim'in makam vardr Oraya giren emniyette olur." (li mrn, 3/96-97) Kbe'yi de iine alan geni sahaya "Mescid-i Haram"* denilir. Eb Zer (r.a.)'in merak zerine Hz. Peygamber (s.a.s)'in verdii bilgilerden anlaldna gre, Kbe'den sonra Mescid-i Aksa* yaplmtr. Bu iki mescid ilk banileri olarak bilinen Hz. brahim (a.s.) ve Sleyman (a.s.) dan ok ncelere dayanmaktadr. (Buhr, Enbiya, 40; bn Mce, Mescid, 7; Ahmed b. Hanbel, V, 150-157)

slm'n ilk yllarnda mrikler, slm' seen zayf ve desteksiz mslmanlar dinlerinden dndrmek ve yeniden kendi kfr dzenlerine ve putlarna ibadet ettirmek iin onlara korkun ikenceler yapyorlard. Hz. Bill, Ammr bn Ysir ve Habbb'n urad ikenceler, dierlerine nazaran en iddetlileri idi

Dier mslmanlar, zaman zaman namazlarn Harem-i erif'te klyorlard. Mrikler gl kabilelere mensup olan mslmanlara fazla yaklaamyorlard. Ama bu garip ve cefakr mslmanlar, Harem'de namaz klamyorlard. Hatta mslmanlklarn gizlemek zorunda kalyorlard. te Erkam b. Ebi'l-Erkam'n evinden sonra ilk mescid, Ammar b. Ysir'in gizlice namaz klmak maksadyla evinin bir blmnde bir yer ayrmasyla gerekletirilmiti

kinci mescid ise yine hicretten evvel Hz. Eb Bekr es-Sddk'n kendi evinde ina ettirdii mescittir. Bu da bir zaruret sonucunda yaplm bir mesciddir Teymoullar kablesine mensup olan Hz. Eb Bekr es-Sddk (r.a.) kendisinin Mekke'de nfuzu olmakla beraber kabilesinin teki kabileler tarafndan horlanmas sebebiyle, teki muhacirler gibi Habeistan' hicret etmek istemiti Onun Mekke' den ayrlmas bir oklarn endielendirdi nk zengindi ve Mekke'nin ekonomisine byk katks vard Bunun zerine bn Daunna adnda bir Mekkeli, onu himayesine almakla hem ktlkten korumu hem de hicret ederek Mekke'den ayrlmasn engellemi oluyordu. Himayeye alma, bu tr ehir devletlerinde geerli bir hukuk kuralyd. Ancak bn Daunna'nn bir art vard Namaz ve ibadetlerini Harem-i erif'te yapmayacakt Hatta Eb Bekir, ibadetlerini gizli yapacakt te bu anlama zerine o, evinin avlusunu mescid edinmiti

slm'da Hz Peygamber'in umuma ak olarak ashab ile birlikte namaz kld ilk mescid Hicret esnasnda ina edilen Kub'dr Hicret'ten sonra Hz. Peygamber Medine'de Mescid-i Nebev'yi ina etti Bu iki mescidin inasnda Hz. Peygamber ashab ile birlikte bir ii gibi almtr Sonralar Medine'de dokuz mescid daha yaptrlmtr slm'n yaylmasna orantl olarak mescidler geni bir alana yayldlar Buhri'nin, Mescid-i Nebev' den sonra iinde cuma namaz klnan ilk mescidin Abd-i Kaysoullar lkesindeki Cuvsa Mescidi olduuna dair rivayeti (Buhr, Cumu', 11), daha Hz Peygamber'in salnda mescidlerin ne kadar geni bir alana yaylm olduunu gstermektedir. Cuvsa, Mekke ve Medine yresinde olmayp, bugnk Riyad ve Zahran arasndadr

Mimar: Yapm yedi ay kadar sren Mescid-i Nebev 100x100 zira (yaklak 48x48 m.) ebdnda mtevzi bir yapyd. Kbleye gre sol tarafta Hz Peygamber'in odalar sralanyordu Arka ksmnda zeri hurma lifleri ve dallaryla rtlm, fakir rencilerin barnd Suffe bulunmaktayd. lk cmiler Mescid-i Nebev rneinde grld gibi stunlu revaklarn evreledii bir avludan ibaretti. Bu pln Eyybler'e kadar pek fazla bir deiiklie uramad. Yeni milletlerin slm' kabul etmeleri ve onlarn mimar anlaynn etkisi, fetihlerle ele geirilen blgelerin kltrel tesiri, coraf artlar, malzemenin salad bir takm imknlar cmi mimarisinde gelimelere yol almtr ran, Mavernnehr, Anadolu, Kuzey Afrika ve Endls'te gelien cmi mimarisi Osmanllar'da Mimar Sinan'la zirveye ulat Osmanl cmi mimarisinin balca slp ve ekolleri ksaca unlardr:

a) Bursa slbu (1325-1501): Ulu Cmi ve Yeil Cmi

b) Klsik slp (1501-1616) Sleymniye, ehzade, Selimiye cmileri,

c) Yeniletirilen Klsik slp (1616-1703): Sultan Ahmed Camii

d) Lle Devri slbu (1703-1730): III. Ahmet emesi.

e) Barok slbu (1730-1808): Lleli ve Nuruosmaniye cmileri

f) Ampir slbu (1808-1874): Ortaky Camii

g) Yeni Klsik slp (1874-1930): Valide Camii

Klsik Trk cmileri balca u ksmlardan meydana gelir: D avlu, i avlu, son cemaat mahalli, sahn, yan sofalar, mihrap. avlunun etraf revakl olup, orta yerde abdest almak iin bir adrvan bulunur. Arka duvara bitiik blm son cemaat mahalli olup, ge kalanlarn cemaatle namaz klmalarn temin iin mihrap yaplmtr Cmi iinde bulunan minber, mihrap, vaaz krsleri, mezzin mahfelleri baz cmilerde padiahn namaz klmas iin yaplan hnkr mahfelleri birer sanat aheseridir. Minareler ise bir ustalk ve zerafet semboldr

Grevliler: Cmilerde balca u grevliler bulunur:

mam: Kelime olarak nder, devlet bakan gibi anlamlar vardr Hz. Peygamber zamannda bir yere retici olarak gnderilen kii, ayn zamanda onlarn imamln da yapmakta idi Hz. Peygamber Kur'an' en gzel okuyan yaa kk de olsa imam tayin etmitir Atad valiler ayn zamanda merkez cmiin imamln da yapmakta idi. Cmi imamlarnn namaz kldrma dnda baka birok grevleri de vardr

Mezzin: Vakti geldiinde ezan okur ve cmi iinde dier mezzinlik grevlerini yerine getirir. Hz. Peygamber (sas) mezzinleri Bill, Sa'd b. Karaz gibi sesi gzel olanlardan semitir

Viz: Namaz vakitlerinden nce bilhassa cuma, bayram ve tervih nceleri halk eitli konularda aydnlatan, nasihat eden kimselerdir Cmilerde va'z deti, Hz. mer zamannda balamtr. Bu grevi ilk if eden Temim ed-Dr olmutur

Kayyum: Cmilerin temiz ve dzenli olmasn salayan grevlilerdir. Hz. Peygamber (sas) mescidlerin temizliine ok nem vermitir. O hayatta iken mescidi spren bir kadncaz vard. Vefat kendisine haber verilmeden defnedildi. Raslullah bu duruma ok zlm ve onun mezar banda namaz klmtr Onu Cennet'te mescidin krntlarn sprrken grdn haber vermitir (Buhr, Salat, 8/72)

Cmilerde genel olarak bu drt grup grev yapmakla beraber, bilhassa Osmanllarn ykselme anda bu say otuza kadar yaklamaktadr Vakfiyelerde zikredilen grevlilerden bazlar unlardr: Hatip, ecza-han, devirhan, ders-i mm, ferr, eyhu'l-kurr, mderris, bevvb, naat-han, muhaddis, hfz- ktp, kandilci, buhur, mahyac, if-i erif hocas (Ziya Kazc, slm ve Sosyal Adan Vakflar, stanbul 1985)

Fonksiyonlar: Cmilerin fonksiyonlar, a) Mabed, b) Ynetim merkezi, c) lim ve kltr merkezi olarak grupta mtala etmek mmkndr

a) Mabed olarak: Esas itibariyle mescidler iinde ibadet edilmek zere ina edilmilerdir. Bu itibarla kudsiyet kazanmlar ve "Allah'n evi" adn almlardr. Kur'an Allah'n adnn anlmas iin yapldn belirtmektedir (Cin, 72/18). slm dini toplu ibadeti tevik etmitir Cemaatle klnan namaz, yalnz klnandan 25-27 derece daha stn tutulmutur. Her renkten ve snftan insann bir araya gelip omuz omuza ibadet etmeleri, sosyal dayanmann salanmasnda nemli bir faktr olmutur

b) Ynetim Merkezi Olarak: Hz Peygamber (s.a.s)'in nbvvet grevi yannda, devlet bakanl, hkimlik, komutanlk gibi grevleri de vard. Bu grevler, slm devlet bakannn grevleridir Medine'deki Mescid-i Nebev O'nun bu grevlerine uygun olarak devletin idare merkezi zellii tamakta idi Eliler orada karlanr, Bazen orada misafir edilir, ordu orada tehiz edilip sefere gnderilir, dvlara orada baklr, devletin hazinesi orada muhafaza edilir ve sarfedilmesi gereken yerlere oradan sarfedilirdi Cmilerin bu grevleri vilyetler dzeyinde de ayn idi Cmiler halkn birbirleriyle ve devletle kaynat bir yer durumundayd. lk Osmanl cmileri de bir devlet merkezi olarak plnlanm ve bu grev iin kullanlmlardr

c) Bir lim ve Kltr Merkezi Olarak: Hi bir din slm kadar ilme nem vermemitir. Kendisinin "muallim" olarak gnderildiini ifade eden Hz. Peygamber (s.a.s) Mescid-i Nebev'deki "Suffe" ile, niversitelerin ilk temelini atmtr. Suffe yatl bir niversite zellii tamakta idi Hz. Peygamber (s.a.s)'le balayan ders halkalar deiik ilim dallarn da iine alarak yzyllarca, mescidlerde devam etmitir Hz. Peygamber zamannda deiik sosyal amalar iin de kullanlan mescid (cmi) bir ok messesenin temelini oluturur Cmilere samaz hale gelen bu messeseler daha sonra klliyeleri meydana getirmitir. Zamanla cmiler, herkesin okumas iin eserlerinir bir nshasn buralara brakan mellifler sayesinde, bir ktphane hizmeti de vermilerdir. Satn alnan kitaplarla zenginletirilen bu ktphaneler, "hfz- ktp" ad verilen memurlarca idare ediliyordu Bylece cmiler ruh ve maddenin btnletii bir merkez durumundayd

Cmi db: Allah (c.c.): "Ey dem oullar, her mescidde znetlerinizi taknn" (el-Araf 7/31) buyurmaktadr. "Znet"ten maksat edeptir Cmilerin ilk yapl gayesi Allah'a ibadettir. Bu bakmdan ibadet esnasnda, cemaati rahatsz edecek derecede yksek sesle konumak, soan-sarmsak gibi kokusu irkin grlen eyler yenilerek cmiye gelmek, saflar ineyerek ileriye gemeye almak vb. davranlar ho karlanmamtr Hz. Peygamber (sas) mescidlere girerken sa aya ile girer ve (euz billahi azimi vebacehehe ekrame vesalihineh agdma eeydani ercaim) diye dua ederdi. Mescidlere girildiinde iki rekat "tahiyyet'l-mescid"* (cmiye hrmet) namaz klmak Hz. Peygamber'in snnetidir (bn Kesir, Tefsir, V, 106)