Mslmanlarn ibdet etmek iin toplandklar yer. Lgatte, toplayan, toplayc mnlarna gelen cmiye, slmn ilk devirlerinde; secde edilen, bdet yaplan yer anlamna; mescid denilirdi. Sonralar cmi denmitir. Bugn mahalle aralarndaki kk ibadethnelere mescid, byklerine cmi, daha byklerine ulu cmi denilmektedir. Sultanlarn ve hnednlarna mensb olanlarn yaptrdklar cmilere ise, seltin cmileri denir. mmn namaz kldrd yer olan mihrb ile Cuma ve bayram gnleri hutbe okuduu minber, cminin mhim ksmlarndandr.
Abdestsiz girilmeyen cmilere, kymetlerini ve ereflerini ifde iin, Allahn evi denir. Hads-i serfde, yeryznn ilk ibdet yeri ve en kymetlisi olan Mekke-i mkerremede bulunan Kbe-i muazzama iin; Allahn evi buyrulmutur. Buras mslmanlarn kblesi olup, btn mescidlerin, cmilerin yn hep Kabeyi gsterir.
Mslmanlar, Allah telya ibdet edilen kymetli yerler olmas sebebiyle cmileri, anlarna lyk bir tarzda yapmay en byk gaye edinmiler, hirette sonsuz mkfatlara kavumaya vesle bilmiler; en gzel ekilde yaplmalar iin, btn bilgi, tecrbe ve kabiliyetlerini sarfetmilerdir. Bu sebeple asrlar boyunca yaptklar pek zarif ve stn sanat deerini hiz cmilerle, slm mimarnin aheserlerini meydana getirmilerdir.
slmda ilk mescid hicret srasnda Mekke-i mkerreme ile Medne-i mnevvere arasndaki Kuba kynde yapld. Daha sonra Medne-i mnevverede yaplan Mescid-i Nebevi ilk mhim mescid saylr. Mescid-i Nebevnin plnnn daha sonra yaplan cmi ve mescidlerin plnlar zerindeki tesiri byktr. Peygamber efendimiz burada mslmanlara slmiyeti rettii gibi, mslmanlarn meselelerini hallederdi. Peygamber efendimizin veftndan sonra Eshb- kiram da cihd iin gittikleri her yerde pek ok mescid ve cmi yaptrdlar.
lk cmilerde imdiki minareler yoktu. Ezan ykseke bir yere klarak okunurdu. Hazret-i Muviye zamannda (673) Basrada Amr Cmii geniletilerek kelerine ilk defa minare ilve edildi.
Hulef-i ridn (radyallah anhm) devrini mteakiben Emevler devrinde ok sayda cmi yaplmtr. Bu devrede yaplan ve slm cmi mimarisine byk lde tesir eden am Emeviyye Cmiini, 785 trihinde yapmna balanan Endlsteki Kurtuba Cmii tkib etmitir.
Abbasler devrinde dn mmryi Mezopotamyada Samarra Ulu Cmi ve Eb Dlef cmileri temsil eder. Bu cmiler, tula mimarisi ve sivri kemerlerin kullanlmas, ile Emev cmilerinden ayrlr. Msrda Bamsz bir devlet kuran Trk asll bn-i Tlnun Khirede yaptrd bn-i Tln Cmii (877-879) Abbas mmrisinin devam durumundadr.
Abbslerden sonra otorite, Msrdaki Ftmlere geince, Khirede (970-72) yllar arasnda mehur el-Ezher Cmii yapld. Daha sonra byk bir ilim merkezi hline gelen Ezher Cmii pln bakmndan Emeviyye Cmiine benzer.
On birinci yzylda Byk Seluklular Horasan ve ran elde edip, sfehan bakent yapnca, burada yaplan Mescid-i Cuma, Byk Seluklu sanatnn byk hususiyetlerini kendisinde toplamtr.
1071 ylnda Malazgird zaferi ile mslman Trklere Anadolu kaplarnn almasna vesle olan Seluklular, Trkistann nl mmrlarn da birikte getirdiler. Bylece Anadoluda n Asya Trk mimarisinden farkl bir sanat ortaya kmtr.
Konya Aladdn Cmiinde olduu gibi, bu srada yaplan cmiler stunlu ve dz damla rtldr. Bilhere Kayseri Ulu Cmiinde grld gibi, cmi tavanlarnn tonoz ve kubbelerle rtlmesi gibi baka tarzlar ortaya kmtr.
Seluklularn on ikinci yzyl sonlarnda zayflayarak lhanllarn hkimiyetine girmesi zerine, Anadoludaki beylikler bamsz birer hkmet kurdular. Karaman ve civarnda Karamanoullar, Ktahyada Germiyanoullar, Manisa ve havlisinde Saruhanoullar ve Kuzeybat Anadoluda Osmanoullar bunlarn balcalardr.
Seluklu sanat ile Osmanl sanat arasnda gei devri tekl eden beylikler devrinde, cmilerin nne yni giri ksmna eklenen son cemat mahalli, Birgi Ulu Cmii ile Seluk Bey cmilerinde olduu gibi, cephelerin mermer levhalarla kaplanmas en mhim hususiyet olarak grlr. Beyliklerin meydana getirdikleri eserleri tipte ele almak gerekir. Birincisi; Sivas, Konya, Afyon gibi ehirlerde grlen ok stunlu, dz atl ve Seluklularda fazlaca kullanlan ulu cmi tipi. Zamanla dz ahap atnn zerine tonoz ve daha sonra her drt ayak zerine bir tonoz kullanlmaya balanmtr. Van ve Manisa Ulu cmileri byledir. Osmanllar devrinde Bursa Ulu Cmi bu tipin en gelimi ekli olup, drt sra hlinde yirmi kubbe ile rtlmtr.
kinci tip, tek kubbeli cmilerdir. Bu cmiler, merkez kubbenin yanlardan kubbeler veya tonozlarla geniletilmi olan Osmanl cmilerine gei tarzn tekl eder. znikde 1334de yaplan Hac zbek Cmii, yine burada 1391 tarihli Yeil Cmi ilk yaplan tek kubbeli cmilerdendir.
nc tarz; Bursada gelien ve daha ok saltn cmilerinde kullanlan T pln emasdr. Seluklu medreselerinde grlen bu tip, Bursada kinci Murd Cmii, Edirnede Muradiye, Hamz Bey ve Filibe cmilerinde en son eklini almtr.
On drdnc yzyldan itibaren byk bir pln gelimesi gsteren Osmanl devri cmilerinde, ulu cmi emas eski nemini kaybetmi, Karahanllar cmi mmrisinde ortaya kp, Seluklu mmrsinde esas motif olarak benimsenen ve mekn birliini temin eden tek kubbeli cmiler, ana mmryi tekl etmitir.
Daha sonra, Seluklu medrese plnlarna bal olarak, ters T pln emas ortaya kmtr. Bunlardan ilki bir son cemat mahallinden sonra eksen zerinde pepee kubbeli iki salon ve birinci salonun iki yannda yine kubbeli odalar bulunan Osmanl Devletinin eitli yerlerinde rneklerine rastlanan Bursadaki Orhan Cmiidir. Bu pln Bursada Yldrm Byezd Cmiinde en mkemmel ekliyle grlr. Ters T pln ile yaplan dier mhim cmilerden; Bursada Yeil Cmi, Amasyada Byezd Paa Cmii, Edirnede Gzi Mihal Paa Cmii bu tarzn farkllklar gsteren belli bal rneklerindendir.
1453de Osmanl mmrisinde bz deiiklikler olmu, buna klsik Osmanl slbu denmitir. stanbulda yaplan Atik Ali Paa Cmiinde grld gibi, Bursa tipi ters T plnnn deiik bir ekli olan klsik slbda cminin orta blmnn mihraba yakn ksm, yarm bir kubbe ile rtldr. Edirnede 1488 ylnda Mmr Hayreddn tarafndan yaplan kinci Byezd Cmii, klsik slbu hazrlayan cmilerinden olup, drt duvar rten tek kubbeden meydna gelmektedir. Yanlarda ise, alak kubbeli kanatlar bulunmaktadr. stanbuldaki Sultan Selm Cmiinde de durum ayndr. Yine Mmr Hayreddnin stanbulda yapt kinci Byezd Cmii ile d mmr zellikleri grlr.
Bu trihlerde, Bl Paa Cmii (1504), Edirnekapda Mihrimh Cmiinde olduu gibi, yanlara doru tonozlarla geniletilmi, bir kubbeli ve nnde son cemat mahalli bulunan cmiler grlr.
1571de yaplan Sokullu Mehmed Paa Cmii ile 1583 tarihli Eski Vlide (skdar) cmilerinde grlen alt keli ekle gre sralanm alt paye (ayak) zerinde tek kubbe ile rtl bir baka cmi tarz vardr. Rstem Paa Cmii ise, farkl olarak, bu tarzn sekiz pyeli bir eklidir.
1550-1557 yllar arasnda Mmr Sinnn yapt Sleymniye Cmii, klsik slbun aheseridir. Cmi ile avlu ksmndan meydana gelen Sleymniyede, 53 metre yksekliindeki kubbe, drt kaln ayaa oturtulmutur. Mermer mihrb, mukarnaslarla zengin bir grn arz eder. Cminin mozaikli ve renkli pencereleri aheserdir. Cmi nnde kubbeli revaklarla evrili bir avlu olup, avlunun drt kesinde birer minare vardr.
Orta kubbenin yarm kubbe ile desteklenmesiyle meydana gelen skdarda skele Cmii de Mmr Sinnn eseridir. Yine onun 1544-1548 yllar arasnda yapt ehzde Cmiinde yarm kubbe says drde km, tam mnsiyle merkez plnl bir cmi rnei vcda gelmitir. Bu tarz, cmi pln en gzel ekliyle 1569-1575 Edirne Selmiye Cmiinde grlr. 31.50 m. apnda sekiz paye (ayak) zerine Oturan kubbe, binann btnne hkimdir.
Mmr Sinn, Tezkiret-l-bnynnda Selimiye hakknda yle der: Ayasofya kubbesi gibi kubbe, slm devletinde bina olunmamtr diyen hristiyanlarn mmr geinenleri, mslmanlara galebemiz vardr derlermi. O kadar kubbe durdurmak bu hakrin kalbinde byk bir ukde olup, kalm idi. Allah telnn yardm ile, sultan Selm Hann sayesinde Selimiyenin kubbesini Ayasofya kubbesinden, boyunu alt, derinliini drt zr ziyde (fazla) eyledim.
Osmanl mimarisinde cmi, Sinn ve ondan sonrakiler devrinde yap sanat, mevki seme, ehirlerin imr program, d gzellik bakmndan en yksek seviyeye ulamtr. Bu cmilerde zerfet ince bir zevk mahsl olup, mermer, tahta v.s. zerine nak suretiyle yaplan tezyinat, bedi ve tabi deerlerin bir btn olarak dnldn gsterir.
1609-1616 trihlerinde mmr Mehmed Aa tarafndan yaplan Sultan Ahmed Cmii, alt zarif minaresi ve iindeki zengin ini sslemelerle dikkati eker ve sonraki cmilere rnek olur. Ayn pln; Mmr Dvd Aann balayp, mmr Mustafa Aa tarafndan tamamlanan stanbul Yeni Cmiinde, yeniden yaplan Ftih Cmii ve Ankarada ankr Byk Cmiinde de uygulanmtr.
Daha sonra muhtelif trihlerde de stanbulda yksek sanat deerini hiz cmiler yapld. nc Mustafann 1759-1763 trihleri arasnda yaptrd Lleli Cmii, 1748-1755 yllar arasnda yaplan Nuru Osmaniye Cmii, nc Mustafann skdarda yaptrd (1760) Ayazma Cmii, birinci Abdlhamdin Beylerbeyi Cmii, yine nc Selmin skdarda yaptrd Selimiye Cmii bunlarn balcalardr. Tophanedeki Nusretiye Cmii, Dolmabahedeki Bezm-i lem Vlide Sultan (1853) ve Ortaky cmileri tek kubbeli olup, ok ince ve zarf minareleri ile son cemat mahalli zerinde pdiha id ufak yerler bulunurdu. Yine 1871de stanbulda yaplan Vlide Sultan Cmii, Yldzda kinci Abdlhamd Cmii ve Konyadaki Azziye Cmii, Osmanlnn son zamanlarnda yaplan zarf cmilerdendir.
Bu cmilerin Osmanl mimarisinde mhim yeri vardr. slm dnysnn beyni durumunda olan stanbulu taht ehrine lyk bir ekilde gz kamatrc, dn vecd ve heyecan merkezi hline getirmek iin, hi bir ey esirgenmemitir. Btn dnynn gznde cmiler ehri olan stanbulda, minare ve kubbelerin olmad bir an farzedilse, stanbul nmna hi bir ey kalmaz, ehir, silik ve nc snf bir bat ehrinden fark olmayan mbedsiz bir ehir durumuna der. On dokuzuncu asrn balar iin mehur tarihi Hammer, stanbulda 877 cmi ismi verir. Bunlardan on dokuz tanesi pdihlar, analar (valide sultanlar), ehzdeler, sultan denilen pdih kzlarnn yaptrdklar seltn cmilerdir. Vezir ve erfdan olanlarn yaptrdklar cmilerin minareleri tek olup, saltn cmileri gibi iki minaresi bulunmazd. Saltn cmileri ile byk cmiler; ehrin en gzel, en hkim ve merkez yerlerinde yaplr, etraflarnda cmiyi, nisbeten gnlk haytn grltsnden uzak tutan ve cematin skn ierisinde ibdet edebilmesi iin, ayrca d avluya yer verilirdi.
stanbuldan baka; Edirne, Bursa, Konya, Kahire, am, Manisa, Trabzon ile Rumeli ehirlerinin bzsnda pek ok saltn cmii yaplmtr.
Osmanl Devletinde bu cmilerin byk bir gelire shib olduklar grlr ve bunlar vakfiyelerde belirtilir. Mesel Knn Sultan Sleymnn yazdrp, tescil ettirdii Sleymniye vakfiyesine gre, Pdih, Sleymniye Cmii iin; 221 ky, 30 mezra, 2 mahalle, 7 deirmen, 2 dalya, 2 iskele, 2 iftlik, 5 ky mahsl, 2 ada, bir ayrlk ve bir hisse vakfetmitir. Bu yerlerin bir ksm bugn Bulgaristan, Yunanistan, Yugoslavya ve Suriye snrlar ierisinde kalmaktadr. Bu lkelerin Osmanldan ayrlmasiyle byk yekn tutan gelirler de kaybolmu, ihtiaml ve parlak gnlerinden sonra cmiler gayet mahzun hle gelmilerdir.
Sleymniye Cmii bu gelirlere shib olduu zamanlarda; hatb, vaiz, imm, mezzin, muvakkit (vakitleri tesbit eden) ve her trl grevli ve hizmetliden mteekkil 280 kiilik bir kadroya sahipti. mmlar, vaizler, din ve fen bilgilerinde birinci snf limler (profesrler) olup, 24 mezzini vard.
Ayrca medrese vazfesi gren bu cmilerde, ders-i m denen devrin byk limleri le ve ikindi namazlarndan sonra da dersler vermilerdir. Bu dersler herkese ak olurdu. Mderris ksaca dersi takrir ettikten sonra, sorulu cevapl mzkereler balard. Bu sebeple ders-i mn ok bilgili ve zek olmas lzmd. Ve herkes ders-i m olamazd. limlerden mteekkil bir heyet nnde ders-i m- rus denilen imtihan kazanmas artt. mtihanda baaranlar arasnda bilgi ve kabiliyeti daha fazla olanlar, pdihn huzurunda yaplan huzur derslerine katlmaya hak kazanrd.
Ayrca seltn cmilerinin yanbanda, devletin niversiteleri olan medreseler kurulurdu. Buralarda dn ilimlere paralel olarak, zamann modern fen bilgileri okutulup retilirdi. nceki slm devletlerinde olduu gibi, Osmanllar zamannda da cmi ve medreseler yanyana bulunuyorlard.
Medreselerden baka, driflar (hastahneler), imrethneler, hamamlar ve dier hayr messeselerinin de bulunduu cmi evresi, birer kltr ve ictim (sosyal) yardm merkezleri durumundayd.
Dier byk seltn cmilerinde de ayn durum vard. Ftih Cmii bunlarn en belli ballarndan idi.
Osmanl Devleti gittii her yerde kendisine has tarzda mmr ve sanat deeri yksek olan cmiler yapmtr. Bugn; Yugoslavya, Macaristan, Bulgaristan, Arnavutluk, Suriye, Msr, Kuzey Afrika, Tunus, Libya ve Cezyirde onaltnc yzylda yaplan cmilerle, stanbul cmileri arasnda byk bir slb benzerlii vardr.
Osmanllarn hkim olduu her yerde, ilk bakta grlebilen damgas; Osmanl sitili, kurun kapl kubbeleri ve ince uzun minareleri ile, cmiler olmutur. Onun iin hristiyan devletlerin ilk ileri, ele geirdikleri mslman memleketlerde, cmileri ortadan kaldrmak olmutur.